Η 11η Νοεμβρίου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της ευρωπαϊκής ιστορικής μνήμης. Σαν σήμερα, πριν από 108 χρόνια, τέθηκε σε ισχύ η Ανακωχή που τερμάτισε τις εχθροπραξίες στο Δυτικό Μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σε πολλές χώρες του κόσμου, η επέτειος παραμένει κεντρική ημέρα μνήμης για τα εκατομμύρια θύματα μιας σύγκρουσης που εξακολουθεί να επηρεάζει τις εθνικές ταυτότητες, τις συλλογικές συνειδήσεις και την ιστορική μνήμη.

Στην Ελλάδα, ο Μεγάλος Πόλεμος κατέχει πιο περιορισμένη θέση στη δημόσια μνήμη, παρότι η χώρα συμμετείχε στο πλευρό της Αντάντ από το 1917. Η ιδιαιτερότητα αυτή συνδέεται με τον Εθνικό Διχασμό και κυρίως με τη Μικρασιατική Εκστρατεία και την Καταστροφή του 1922, που επισκίασαν την εμπειρία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αργότερα, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή και ο Εμφύλιος Πόλεμος διαμόρφωσαν ακόμη περισσότερο τις προτεραιότητες της ελληνικής συλλογικής μνήμης. Ωστόσο, ο Μεγάλος Πόλεμος υπήρξε καθοριστικός για την ελληνική ιστορία, ιδιαίτερα για τη Μακεδονία, όπου αναπτύχθηκε ένα από τα σημαντικότερα μέτωπα των επιχειρήσεων, αλλά και για τη Θράκη, της οποίας το μέλλον καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από τις μεταπολεμικές εδαφικές και πολιτικές ανακατατάξεις.

Με αφορμή τη σημερινή επέτειο, το διεπιστημονικό πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού παρουσιάζει ένα οικογενειακό κειμήλιο του 1918, το οποίο πρόσφατα προστέθηκε στη συλλογή του, έπειτα από τη δωρεά του φραγκισκανού π. Guglielmo Spirito, καθηγητή του Θεολογικού Ινστιτούτου της Ασίζης.

Πρόκειται για ένα αναμνηστικό πιάτο της γερμανικής πορσελανοποιίας Rosenthal, με παράσταση προσευχόμενου ιππότη και επιγραφή που παραπέμπει στον ύμνο των αγγέλων κατά τη Γέννηση του Χριστού: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία» (Λουκ. 2,14). Στην πίσω όψη αναγράφεται το όνομα του σχεδιαστή, K. Pfeiffer, συνοδευόμενο από την ένδειξη ότι την περίοδο εκείνη βρισκόταν στο μέτωπο.

Η ιδιαίτερη αξία του αντικειμένου βρίσκεται στην οικογενειακή ιστορία που το συνοδεύει. Το πιάτο ανήκε στον βαρόνο Ernst von Foregger, παππού του δωρητή, ο οποίος καταγόταν από αυστριακή οικογένεια με δεσμούς με τη μοναρχία των Αψβούργων. Μετά την κατάρρευση της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, ο Ernst εγκαταστάθηκε στην Αργεντινή, μεταφέροντας μαζί του λιγοστά προσωπικά αντικείμενα, ανάμεσά τους και το πιάτο του 1918.

Η ιστορία του συνδέθηκε και με την άνοδο του ναζισμού. Σύμφωνα με την οικογενειακή μαρτυρία, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία, τον Μάρτιο του 1938, ο Ernst παρουσιάστηκε στη γερμανική πρεσβεία στο Μπουένος Άιρες, δηλώνοντας ότι κανένα μέλος της οικογένειάς του δεν θα γινόταν υπήκοος του Τρίτου Ράιχ. Η απόφαση αυτή είχε συνέπειες για την οικογένειά του, ενώ ο ίδιος δεν επέστρεψε ποτέ στην Αυστρία.

Το κειμήλιο διαφυλάχθηκε για περισσότερο από έναν αιώνα, ταξιδεύοντας με την οικογένεια από την Κεντρική Ευρώπη στην Αργεντινή και αργότερα στην Ιταλία. Σε πρόσφατη συνάντηση στη Θεσσαλονίκη με τον Νίκο Κοσμίδη, υπεύθυνο του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, ο π. Guglielmo προσέφερε το κειμήλιο, το οποίο εντάχθηκε στη συλλογή του. Όπως εξήγησε, θεωρούσε καθήκον του να παραδώσει το οικογενειακό κειμήλιο, ώστε η ιστορία που το συνοδεύει να συνεχίσει να μεταδίδεται, αποκτώντας ευρύτερη σημασία πέρα από τα όρια της οικογενειακής μνήμης.

Το αντικείμενο θα πλαισιώσει τη θεματική ενότητα για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο της έκθεσης φωτογραφίας «Χώροι Μνήμης, Τόποι Μαρτυρίου». Παράλληλα, θα αξιοποιηθεί σε εκπαιδευτικές δράσεις του προγράμματος, που αποσκοπούν στη μελέτη και ανάδειξη της υλικής και χωρικής μνήμης των πολέμων και των μαζικών εγκλημάτων του 20ού αιώνα.

Το πρόγραμμα εκφράζει τις θερμές ευχαριστίες του στον π. Guglielmo Spirito για τη γενναιόδωρη δωρεά και την εμπιστοσύνη με την οποία περιέβαλε το έργο του.